Amonity, amonitowate (Ammonoidea) - wymarła podgromada głowonogów, to przodkowie dzisiejszych kałamarnic i ośmiornic. Miały twardą, z reguły płaskosiralnie zwiniętą muszlę. Żywiły się prawdopodobnie skorupiakami i rybami. Większość amonitów miała kilkanaście centymetrów średnicy, choć znaleziono też okazy mierzące około 2 metrów. Muszla amonitów była podzielona na komory: mieszkalną i komory gazowe, dzięki którym można wnioskować, że były to w większości zwierzęta swobodnie pływające i raczej polujące na łup. Niezwykła rozmaitość budowy całej muszli i jej poszczególnych części u różnych grup amonitów wskazuje, że zwierzęta te były przystosowane do różnorodności środowisk morskich.
Nazwa „Amonity” pochodzi od boga starożytnych Egipcjan, Ammona, którego przedstawiano ze skręconymi rogami, o kształcie podobnym do wyglądu muszli tych zwierząt. Żyły od wczesnego dewonu do końca kredy.

Archozaur - nazwa Archosaurus pochodzi od greckich słów archos oraz sauros i oznacza „władczy jaszczur”. Archozaur żył w późnym permie, około 251 mln lat temu, na terenie dzisiejszej Europy, także w Polsce.

Asteroida - (gr. asteroeidés – gwiaździsty) – ciało niebieskie o małych rozmiarach - od kilku metrów do czasem ponad 1000 km, obiegające gwiazdę centralną (w Układzie Słonecznym - Słońce), posiadające stałą powierzchnię skalną lub lodową, bardzo często – przede wszystkim w przypadku asteroid mniejszych i mało masywnych – o nieregularnym kształcie, często noszącym znamiona kolizji z innymi podobnymi obiektami.

Belemnity - (Belemnitida, z gr. belemnon - pocisk, strzała) – rząd wymarłych morskich głowonogów. Belemnity żyły od karbonu do końca kredy.  Były drapieżnikami; chwytały małe morskie zwierzęta, m.in. ryby, i pożerały je za pomocą podobnych do dzioba szczęk. Świetnie przystosowane do drapieżnictwa, poruszały się szybko i zręcznie, często w składających się z kilkunastu osobników grupach. Uważa się, że były najsprawniejszymi pływakami wśród wszystkich głowonogów.

Bursztyn - (jantar, amber, elektrum (łac.), elektron (gr.)) – kopalna żywica drzew iglastych, a w rzadszych przypadkach żywicujących liściastych drzew. Znanych jest około 60 odmian (gatunków). Najstarsze z nich pochodzą z utworów dewońskich (stwierdzono je w Kanadzie); najmłodsze, nie zaliczane zasadniczo do bursztynów są znajdowane w Ameryce Południowej, Afryce, Australii i Nowej Zelandii.

Dinozaur - (Dinosauria – z gr. δεινός deinos – straszny, potężny + σαῦρος sauros – jaszczur) – grupa archozaurów (gadów naczelnych), które zdominowały ziemskie ekosystemy na ponad 160 milionów lat, pojawiając się w późnym triasie około 230 milionów lat temu. Pod koniec okresu kredy, około 65 milionów lat temu, katastrofalne wymieranie skończyło ich dominację na lądzie na wszystkich kontynentach.

Fosylizacja - suma procesów, którym uległy martwe organizmy lub ich fragmenty albo ślady ich działania (np. tropy) przechodząc w stan kopalny. Najkorzystniejsze warunki do rozpoczęcia procesu fosylizacji panują w środowisku wodnym. Największe szanse na fosylizację mają organizmy o twardym szkielecie zewnętrznym lub wewnętrznym. Podstawowym warunkiem fosylizacji jest szybkie przykrycie szczątków martwych organizmów osadem, co odcina dostęp tlenu (tlen powoduje szybki rozkład organizmu), chroni przed padlinożercami i uszkodzeniami mechanicznymi, a także umożliwia przemiany chemiczne lub mineralogiczne szczątków. W czasie twardnienia osadów często dochodzi do zniekształceń szczątków. Organizmy rzadko zachowują się w stanie nieuszkodzonym. Dochodzi do tego w szczególnych warunkach, np. wskutek zamrożenia.

Gadziomiedniczne dinozaury (Saurischia) – rząd dinozaurów, u których budowa miednicy była podobna do budowy u współczesnych gadów, gdzie obie kości łonowe są zwrócone w dół i do przodu, a kości kulszowe w dół i do tyłu. Wśród nich były formy zarówno mięsożerne jak i roślinożerne, tak dwunożne jak i czworonożne. Znane ze wszystkich kontynentów od późnego triasu do końca kredy. Wśród teropodów były największe drapieżne zwierzęta lądowe, a wśród zauropodów największe zwierzęta roślinożerne, jakie kiedykolwiek żyły na ziemi.

Ichtiozaury (Ichtiosauria, od gr. ichtio - ryba + sauros - jaszczur) - rząd morskich gadów, które pojawiły się w środkowym triasie, a największe zróżnicowanie osiągnęły w jurze. W dolnej kredzie zaczęły ustępować miejsca plezjozaurom i mozazaurom by ostatecznie wymrzeć w górnej kredzie na ok. 25 mln lat przed wielkim wymieraniem kredowym. Panowały w oceanach przez ok. 135 mln lat.

Jura - drugi okres ery mezozoicznej. Trwała od 200 do 145 milionów lat temu. Nazwa pochodzi od gór Jura leżących we Francji i Szwajcarii.Dzieli się na trzy epoki:

• późna jura (piętra: Tyton, Kimeryd, Oksford)
• środkowa jura (piętra: Kelowej, Baton, Bajos, Aalen)
• wczesna jura (piętra: Toark, Pliensbach, Synemur, Hettang)

Kaczodziobe dinozaury - Hadrozaury (Hadrosauridae) - tzw. dinozaury kaczodziobe; rodzina dinozaurów ptasiomiednicznych. Żyły w późnej kredzie na obszarze obu Ameryk i Eurazji. Cechowały je "kacze dzioby" liczące setki zębów (tzw. baterie zębowe), które umożliwiały im żucie nawet twardego pokarmu, np. takiego jak igliwie. Posiadały również charakterystyczne wyrostki kostne na głowie, mające kształt grzebienia, dzięki którym wydawały bardzo głośne dźwięki w celu zwabienia partnera lub porozumiewania się z innymi osobnikami w stadzie. Dzielą się na dwie podrodziny:

• płaskogłowe hadrozaury (Hadrosaurinae)
• grzebieniaste lambeozaury (Lambeosaurinae)

Kometa - małe ciało niebieskie poruszające się w układzie planetarnym, które na krótko pojawia się w pobliżu gwiazdy centralnej. Ciepło tej gwiazdy powoduje, że wokół komety powstaje koma, czyli gazowa otoczka.

Kreda - ostatni okres ery mezozoicznej, trwający około 80 milionów lat (od 145,5 ± 4,0 do 65,5 ± 0,3 mln lat temu). Kreda dzieli się na dwie epoki:

• późna kreda (piętra: Mastrycht, Kampan, Santon, Koniak, Turon, Cenoman)
• wczesna kreda (piętra: Alb, Apt, Barrem, Hoteryw, Walanżyn, Berias)

Łożyskowce - (Eutheria syn. Placentalia) – szczep ssaków żyworodnych; zwane też ssakami wyższymi. Należą do nich wszystkie współczesne ssaki. Pierwsze ssaki łożyskowe (eomaia) pojawiły się 125 mln lat temu. U łożyskowców doszło do wykształcenia łożyska, które zapewnia kontakt między organizmem matki i rozwijającym się płodem, uniezależniając płód od środowiska zewnętrznego. Ciąża trwa od kilku miesięcy do około dwóch lat. Noworodek jest znacznie większy niż u torbaczy, a u niektórych gatunków tuż po urodzeniu jest zdolny do samodzielnego poruszania się.

Martwica wapienna - rodzaj skały osadowej pochodzenia chemicznego (skała chemiczna). Powstaje w wyniku wytrącania się węglanu wapnia (martwica wapienna) lub krzemionki (martwica krzemionkowa) z wód źródlanych pod wpływem gwałtownych zmian ciśnienia lub temperatury. Barwa biała, żółtawa lub szara; struktura silnie porowata. W Polsce spotykana jest w Karpatach oraz w okolicach Krzeszowic.

Mozazaury (Mosasauridae) – rodzina olbrzymich, wężowatych mięsożernych morskich gadów, żyjących podczas późnej kredy. Jaszczury te osiągały do 17,5 m długości. Wielka głowa mieściła ogromne naszpikowane ostrymi zębami szczęki, która u największych mierzyła niemal 2 metry, a zęby 10 cm długości. Szczęki mogły otworzyć się na ok. 1 m szerokości. Żuchwa była luźno zawieszona na zawiasach do czaszki z ruchomym stawem z każdej strony (za zębami). Miały opływowe ciała, kończyny przekształcone w szerokie płetwy i długi, potężny ogon, którego faliste ruchy stanowiły siłę napędową – podobnie porusza się węgorz, a sterowanie odbywało się za pomocą czterech płetwiastych kończyn. Dzięki temu luźnemu połączeniu mogły połykać ogromną zdobycz. Żywiły się rybami, żółwiami, mięczakami i skorupiakami.

Mezozoik, era mezozoiczna - to era która rozpoczęła się od wielkiego wymierania pod koniec permu, a skończyła zagładą wielkich gadów, pod koniec kredy, znanego jako wymieranie kredowe. Era mezozoiczna trwała 170 milionów lat. Dzieli się ją na trzy okresy: trias, jurę i kredę.

Odcisk - typ skamieniałości, będący zachowanym w skale negatywem zewnętrznej powierzchni miękkich i twardych części ciała organizmów, twardych części skamieniałości lub ich ośródek.
Najczęściej w formie odcisków występują skamieniałości roślin, też często skorupki mięczaków, ramienionogów, kolonie graptolitów, rzadziej pancerzyki stawonogów i szkarłupni. W postaci odcisków spotykane są również niektóre ślady poruszania się zwierząt na powierzchni osadu (np. tropy dinozaurów).

Ośródka - typ skamieniałości, będący zachowanym w skale negatywem zewnętrznej powierzchni miękkich i twardych części ciała organizmów, twardych części skamieniałości lub ich ośródek. Najczęściej w formie odcisków występują skamieniałości roślin lub ślady poruszania się zwierząt na powierzchni osadu (np. tropy dinozaurów). W zależności od rodzaju wypełnienia wyróżnia się:

• ośródki wewnętrzne – wypełnienia pustych przestrzeni po częściach miękkich lub jamach ciała, powstające przed wytrawieniem zewnętrznych (osłaniających je) elementów twardych, takich jak skorupki mięczaków (szczególnie amonitów, ślimaków, małży). Ośródki wewnętrzne odwzorowują morfologię wewnętrznych powierzchni części twardych organizmów,
• ośródki zewnętrzne – wypełnienia pustych przestrzeni
  powstałych po wytrawieniu elementów twardych,
  odwzorowujące morfologię zewnętrzną tych elementów,
  zachowaną w postaci odcisków.

Paleontologia - nauka zajmująca się badaniem skamieniałości, czyli szczątków organizmów, które kiedyś żyły na Ziemi. Skamieniałości występują tylko w skałach osadowych lub w słabo zmienionych skałach metamorficznych. W skałach magmowych szczątki dawnych organizmów zostałyby całkowicie zniszczone na skutek wysokich temperatur. Najlepiej zachowane okazy skamieniałości możemy spotkać w drobnoziarnistych skałach osadowych. Czasem znajdujemy tylko mały fragment skorupy albo pojedynczy ząb, kiedy indziej całe ciało dawnego zwierzęcia, jak to było w przypadku ciał mamutów zakonserwowanych w wiecznej zmarzlinie na obszarze Syberii oraz Alaski.

Paleontologię dzieli się na paleozoologię, która jest nauką o dawnym życiu zwierząt i paleobotanikę zajmującą się roślinami kopalnymi. Zalicza się do niej również mikropaleontologię - naukę zajmująca się małymi skamieniałościami (poniżej 1-2 mm).

Perm - okres ery paleozoicznej, trwający około 48 milionów lat (od 299,0 ± 0,8 do 251,0 ± 0,4 mln lat temu). Perm jest młodszy od karbonu a starszy od triasu. Dzieli się na trzy epoki: cisural, gwadalup i loping.

Plezjozaury (Plesiosauria) - rząd wymarłych wodnych gadów z nadrzędu Sauropterygia - płetwojaszczurów. Plezjozaury występowały na Ziemi w okresie od 220 do 65 milionów lat temu, a więc między triasem a kredą.

Ptasiomiedniczne dinozaury - (Ornithischia) – rząd dinozaurów, u których budowa miednicy była podobna do budowy miednicy u ptaków, gdzie część kości łonowej biegnie ukośnie do tyłu, równolegle do kości kulszowej czyli inaczej niż u innych gadów. Wszystkie były wyłącznie roślinożerne zarówno dwunożne jak i czworonożne. W żuchwie występowała nieparzysta kość przedzębowa, zęby bocznie spłaszczone ze zgrubiałymi podstawami koron przystosowane do żucia pokarmu. Budowa ich szczęk wskazuje, że miały mięsiste policzki służące im do magazynowania zbieranego pokarmu roślinnego. Znane ze wszystkich kontynentów od późnego triasu do końca kredy.

Pterodaktyle - (Pterodactyloidea) – jeden z dwu podrzędów pterozaurów (Pterosauria). Żyły od późnej jury do końca kredy. Charakteryzowały się krótkim ogonem, wydłużonymi szyją i głową oraz szerokimi skrzydłami. Do tej grupy należały pterozaury bardzo zróżnicowane pod względem wielkości - zarówno największe latające zwierzę w dziejach - Quetzalcoatlus z późnej kredy, którego rozpiętość skrzydeł wynosiła 12-14 m, jak i Pterodactylus, osiągający zaledwie 50-75 cm.

Pterozaury - gady latające (Pterosauria, z gr. pteron - skrzydło + sauros - jaszczur) – rząd latających gadów z podgromady archozaurów (gadów naczelnych) żyjących od późnego triasu do końca kredy (228 do 65 mln lat temu), blisko spokrewnione z dinozaurami.

Rogate dinozaury - grupa roślinożernych dinozaurów ptasiomiedniczych; żyły w okresie kredy; dł. 1,5-9 m; potężna głowa z charakterystycznymi rogami, kolcami i płaszczem kostnym z tyłu czaszki; 3 rodziny: psitakozaury (dwunożne, najprymitywniejsze, często bezrogie, dł. do 1,5 m), protoceratopsy (dwu- i czteronożne, dł. do 3 m) i Ceratopsidae (największe, podobne do nosorożców, jedne z najpóźniej wymarłych dinozaurów).

Skamieniałości - to szczątki organizmów lub ślady ich działalności życiowej, zachowane w stanie kopalnym. Wśród skamieniałości wyróżniamy: skamieniałości strukturalne oraz skamieniałości śladowe, czyli ichnoskamieniałości. Skamieniałością może być zarówno wielki szkielet dinozaura jak i malutki organizm widoczny pod mikroskopem. [więcej]

Skamieniałość śladowa (ichnofosylium) - skamieniały ślad działalności życiowej zwierzęcia (np. żerowania, drążenia w osadzie, tropy, odchody).

Teropody - podrząd dinozaurów z rzędu dinozaurów gadziomiednicznych (Saurischia); nazwa ("theropod") oznacza "stopa bestii". Wszystkie były dwunożne i mięsożerne (drapieżniki, jak i padlinożercy). Poruszały się w postawie półwyprostowanej. Kończyny tylne długie silnie umięśnione z podudziem dłuższym od uda, dzięki którym potrafiły szybko biegać. Tylne kończyny były o 2/3 dłuższe od przednich i posiadały do trzech palców. Przednie kończyny krótsze od tylnych zakończone chwytnymi palcami (ich ilość była zredukowana: 1-4) z pazurami. Posiadały również długi ogon, który ułatwiał im szybką pogoń za ofiarą. Duże oczy wskazują na bardzo dobry wzrok. Zęby ostre sztyletowate, bocznie spłaszczone z ząbkowanymi krawędziami. Niektóre utraciły zęby na rzecz kostnego dzioba, otoczonego rogową warstwą. Mięśnie szczęk dobrze rozwinięte. Niektóre teropody były opierzone. Ich wielkość była różna, od maluchów wielkości kurczaka do kilkunastometrowych olbrzymów.

Torbacz - workowce (Marsupialia) - lądowe ssaki niższe, do których zalicza się około 330 gatunków o różnorodnym wyglądzie i trybie życia, a także różnych preferencjach pokarmowych, zarówno drapieżnych jak owadożernych, roślinożernych i wszystkożernych. Najmniejsze torbacze mają rozmiary małej myszy, największe kopalne gatunki osiągały rozmiary nosorożca, natomiast największe współcześnie żyjące przewyższają w pozycji wyprostowanej wzrost człowieka. Torbacze są znane w zapisie kopalnym z pokładów kredy.

Trias - najstarszy okres ery mezozoicznej. Trwał od 251 do 200 milionów lat temu. Dzieli się na trzy epoki:

• późny trias (piętra: Retyk, Noryk, Karnik)
• środkowy trias (piętra: Ladyn, Anizyk)
• wczesny trias (piętra: Olenek, Ind)

Zauropody - (Sauropoda) – podrząd lub infrarząd dinozaurów z rzędu dinozaurów gadziomiednicznych (Saurischia). To największe zwierzęta lądowe, jakie kiedykolwiek stąpały po ziemi. Wszystkie były roślinożerne, a ich pożywienie stanowiły miękkie części drzew, np. liście, po które mogły sięgać dzięki niezwykle długiej szyi, a większość zdolna była także stawać na tylnych kończynach. Zauropody miały małe głowy na bardzo długich szyjach i długie ogony jako przeciwwaga dla ich szyj. Zęby stępione słupkowate lub łopatkowate, najczęściej rzadko rozmieszczone. Zwierzęta te zwykle poruszały się stosunkowo powoli na czterech grubych, słupowatych, pięciopalczastych nogach o palcach silnie skróconych z tępymi pazurami występującymi tylko na 1 palcu przednich kończyn oraz 1, 2 i 3 palcu kończyn tylnych. Nozdrza były przesunięte daleko ku tyłowi, umieszczone w górnej części czaszki, czasami bardzo blisko oczu, często jednak daleko za nimi (jak w przypadku brachiozaurów). Niektóre z późniejszych zauropodów miały częściowo opancerzone ciała, np. tytanozaury. Występowały od wczesnej jury do końca kredy na wszystkich kontynentach oprócz Antarktydy.

Zauropterygi (Sauropterygia)- płetwojaszczury - nadrząd wymarłych gadów morskich. Przedstawiciele grupy Sauropterygia mieły opływowe ciała, cztery kończyny przekształcone w odnóża pływne. Były dobrze przystosowane do życia w wodzie. Żyły podczas ery mezozoicznej.